Żuławy nieprzerwanie związane są z Wisłą. To jej bieg i historia wpłynęły na osadnictwo i krajobraz tej krainy. Zacznijmy więc od kilku faktów dotyczących samej delty Wisły, która obszarowo pokrywa się z Żuławami.
1. Delta Wisły – kilka podstawowych informacji
Delta zaczyna się we wsi Biała Góra, gdzie Główny bieg Wisły rozdziela się na Nogat i tzw. Leniwkę. Długość głównego nurtu, więc i samej delty liczy 50 km, a szerokość u brzegu Bałtyku liczy 90 km, z czego 50 km to brzeg zalewu wiślanego. Powierzchnia natomiast liczy 1 700 km kw.
Dla porównania największa delta na ziemi, czyli delta Amazonki liczy 100 000 km kw., czyli tyle ile połowa całego dorzecza Wisły. Delta Amazonki zaczyna się 370 km od ujścia. 17 dopływów Amazonki jest dłuższych nich Wisła, a przypomnijmy, że królowa polskich rzek liczy 1047 km.
2. Biała Góra – tu zaczynają się Żuławy
Zantyr
Zantyr to nazwa dawnego grodziska, które znajdowało się w rozwidleniu Wisły. Pod koniec pierwszego tysiąclecia, razem z Gdańskiem i Truso, pełnił ważne funkcje osadnicze i polityczne, można rzec, że to była taka nieformalna stolica Wielkich Żuław. Największy rozwój przypada na okres panowania krzyżackiego. Ostatnie wzmianki o tej miejscowości pochodzą z XVI w. Mimo licznych badań do dziś nie udało się stwierdzić dokładnej lokalizacji grodu.
Cypel Mątkowski
Cypel Mątkowski znajduje się na rozwidleniu Wisły i Nogatu. W latach 1918-1939 r. stanowił on granicę Polski, Niemiec i Wolnego Miasta Gdańska – przypomina o tym pamiątkowa tablica.
Zespół hydrotechniczny
Od XVI w. do XX w. w Białej Górze trwały prace regulujące przepływ wody w Nogacie i Leniwce. Obecnie podziwiać można tutaj zespół dwóch śluz z XIX w., w tym charakterystyczną śluzę neogotycką z lat 1852-1879 na rzece Liwce (dopływie Nogatu).
3. Nogat – kapryśna odnoga
W historii Wisły to Nogat był główną jej odnogą. W XVI w. Nogatem płynęło 87% wód, a ujście znajdowało się w okolicach Elbląga, które niegdyś leżało tuż nad Bałtykiem. Liczne wahania stanu wód i ciągłe zamulanie dna, spowodowały budowę pierwszych urządzeń hydrotechnicznych w Białej Górze. Przyczyniło się to do zwiększenia przepustowości Nogatu, a co za tym idzie utraty żeglowności na Leniwce, przez co Gdańsk stracił możliwość handlu śródlądowego. Dochodziło do licznych awantur między Elblągiem a Gdańskiem o prawo do wód Wisły. Podjęte decyzje przyczyniły się do powstania pierwszych śluz, dzięki którym wody płynęły w stosunku 2:1 (Wisła-Nogat), system ten po niedługim czasie zniszczyli Szwedzi.
W 1848 powstał nowy kanał na północ od Białej Góry i stosunek płynięcia wód wyniósł 4:1 (Wisła-Nogat). W 1888 r. wielka powódź nawiedziła Elbląg. Rozpoczęto działania budowy nowego systemu śluz i tam. Doprowadziło to do ostatecznego zaśluzowania Nogatu, Szkarpawy (tzw. Wisły Elbląskiej) i Martwej Wisły (tzw. Wisły Gdańskiej). Skutkami zmiany stosunku wód było powstanie mierzei wiślanej i odsunięcie Elbląga od Bałtyku.
4. Stogi – trochę o mennonitach
Mennonici
Nazwa mennonici pochodzi od założyciela odłamu protestanckiej grupy wyznaniowej Menno Simmonsa. Swoje złożenia stworzył powstałe w Holandii w 1539 r. W 1573 r. w Polsce rozpoczęła się tolerancja religijna, która zachęciła gnębionych w Niderlandach Mennonitów do przeniesienia się na tereny Żuław i Dolnej Wisły.
Olędrzy
Olędrzy pierwotnie osadnicy z Fryzji i Niderlandów, głównie mennonici, mocno wykształceni w melioracji ziem i jej uprawie, najbogatsi z klasy chłopów. Nazwa Olędrzy przeniosła się także na inne narodowości, które po prostu zakładały osady na tych samych prawach co pierwotnie osadnicy z Holandii (główne założenia: solidarna odpowiedzialność zbiorowa całej gminy olęderskiej za powinności wobec pana oraz szczególny charakter samorządu gminnego, wolność osobista). Od XVI do XIX w. powstało w Polsce 1700 osad olęderskich, z czego 300 stricte holenderskich.
Zabory kończą epokę kolonizacji, gdyż olendrzy unikali wojska, a regulacje prawne wpływają na tradycje olęderskie. Wielu z nich emigruje na wschód lub za ocean. Dziś żyje około 2,1 mln na świecie, z czego 1/4 w USA.
Cmentarz w Stogach
Cmentarz w Stogach jest największą i najstarszą mennonicką nekropolią w Polsce, powstał w XVIII w. Ostatnie pochówki odbyły się pod koniec wojny w 1944 r. Na powierzchni 2,6 ha Zachowało się 260 grobów, z czego 78 posiada charakterystyczne stele, przypominające judaistyczne nagrobki. Stele te są ozdobione symbolami, występuje ich 41 np. symbol kwiatu oznacza, że w grobie leży ciało kobiety, złamana róża oznacza kobietę w kwiecie wieku, motyl symbolizuje kogoś młodego, bądź kruchość życia. Po drugiej stronie steli znajdują się cytaty z biblii.
5. Tczew – rekordowe mosty
Miasto Tczew
Tczew to jedno z najstarszych osad na pomorzu, to tu powstała pierwsza na terenach Polskich rada miejska (1258). Na rynku znajduje się postument, na którym umieszczana jest figura pasująca do panującej właśnie pory roku. Rzeźby te nawiązują do figur zdobiących od XIX w. szczyt jednej z kamienic.
Tczewskie Mosty
W latach 1851-1857 r. powstaje most kolejowy. Przed jego budową zbudowano specjalnie cementownie i cegielnie, zatrudniono 7700 osób. Po otwarciu był to najdłuższy most w Europie o długości 837 m.. Ponieważ miał jeden tor, to szybko wraz z rozwojem kolejnictwa stał się wąskim gardłem i podjęto decyzje o budowie nowego mostu kolejowego, a ten stał się mostem drogowym, ze względu na stan techniczny zamknięty w 2000 r. Obecnie (2020 r.) przechodzi renowacje.
Nowy, północny most zbudowano w 1891 r. i jest do dziś najdłuższym mostem kolejowym w Polsce, liczy sobie 1030 metrów długości.
Muzeum Wisły
W Tczewie działa oddział Centralnego Muzeum Morskiego w Gdańsku. Znajduje się w dawnej fabryce gazomierzy. Wewnątrz można poznać też kawał historii związany ściśle z Żuławami.
Odziałem muzeum jest Centrum Konserwacji Wraków Statków, gdzie można podziwiać np. jednostkę Opty, na której Leonid Teliga opłynął, jako pierwszy Polak samotnie, kulę ziemską.
6. Steblewo – domy podcieniowe symbolem Żuław
Domy podcieniowe
We wsi znajdują się dwa domy o charakterystycznym froncie tzw. podcieniem. Fronty te są bogato zdobione i zbudowane zazwyczaj w metodzie szachulcowej. Ilość kolumn i wielkość podcienia mówiła o bogactwie gospodarza. Na piętrze wysuniętego podcienia znajdował się spichlerz, wystarczyło, że gospodarz podjedzie wozem pod podcień i otworzy właz, z którego zboże wpadnie bezpośrednio do wozu. Domy podcieniowe stały się symbolem Żuław i wiążą się z olęderskimi osadnikami. Najciekawsze domy można podziwiać w: Steblewie, Trutnowach, Żuławkach, Marynowach, Nowej Kościelnicy, Żelichowie, czy Przemysławiu.
Ruiny kościoła
Na uboczu wsi znajdują się ruiny kościoła krzyżackiego z XIV w. Kościół został spalony przez Armię Czerwoną tuż po opuszczeniu świątyni przez ewangelików. Obok kościoła znajduje się wyremontowana kaplica grobowa rodziny Wessel, która pełni dziś rolę lapidarium.
7. Mikoszewo, Jantar, Stegna – niegdyś nad morzem
Mikoszewo, Jantar i Stegna – to dawne wsie krzyżackie z I poł. XV w., niegdyś leżały bezpośrednio nad brzegiem Bałtyku. Po wykonaniu nowego przekopu Wisły, linia brzegowa przesunęła się w głąb morza. Wszystkie trzy miejscowości są dziś idealnym miejsce do zbierania bursztynu, zwłaszcza w okresie wiosennych sztormów. Wszystkie te wsie łączy kolej wąskotorowa, która stanowi wielką atrakcję turystyczną w okresie letnim. We wsi Mikoszewo kolejka ta posiadała w latach 1904-1961, specjalny prom kolejowy o nazwie Aegir, co w mitologii germańskiej oznacza Boga Mórz. Dziś dalej działa tu prom, ale tylko dla pieszych i samochodów.
8. Ujście Wisły – Żuławy nie jedno ujście do Bałtyku miały
Wisła Śmiała
Ujście Leniwki (głównego nurtu Wisły obok Nogatu) znajdowało się tam, gdzie dziś uchodzi Wisła Martwa obok Westerplatte w Gdańsku. W 1840 r. doszło do wielkiego zatoru lodowego w okolicach dawnej wsi Górki. Wzrost wody spowodował, że rzeka znalazła sobie nowe ujście do Bałtyku, dzieląc wieś Górski na Zachodnie i Wschodnie (dziś dzielnice Gdańska). Wincenty Pol, który wybrał się tam zaraz po tym wydarzeniu, nazwał ten nowy odcinek Wisły Wisłą Śmiałą, a stary odcinek od Górek do Westerplatte zaczęto nazywać Wisłą Martwą.
Ujście Wisły
W 1895 r. dokonano przekopu o długości ponad 3 km. Pierwszy projekt istniał już w XVIII w. Celem budowy było uchronienie Gdańska przed licznymi powodziami. Budowa ta skróciła długość Wisły o 10 km i zmniejszyła obszar dorzecza o rzekę Motławę, która wpływa do Wisły Martwej, odciętej od głównej Wisły śluzą. Przez te ponad 100 lat rzeka naniosła sporo materiału rzecznego, przesuwając linie brzegową o 3 km wgłąb morza.
Wisła Przemysława
W dokumentach z 1248 r. między Konradem Mazowieckim a zakonem Krzyżackim jest wzmianka o odnodze Wisły, która uchodziła do Bałtyku na wprost obok wsi Przemysław. Przeczą jednak temu badania geologiczne i geomorfologiczne.
Rezerwat Mewia Łacha
Rezerwat utworzony został w 1991 r. w celu ochrony ornitologicznej. Jest to jedyne miejsce gnieżdżenia się w Polsce rybitwy czubatej i sieweczki morskiej. Występuje tu największa koncentracja w europie mewy małej i mewy pospolitej, nawet do 150 tysięcy sztuk. Jest to też jedyne miejsce w Polsce stałego osiedlenia się fok, jedna z piaszczystych łach nosi nazwę foczej. Rezerwat znajduje się po obu stronach ujścia Wisły.
9. Raczki Elbląskie – największa depresja
Oficjalnie W Raczkach Elbląskich znajduje się najniżej położony punkt w Polsce, 1,8 m p.p.m. Mówi się, że są niższe miejsce np. w okolicy wsi Marzęcino, gdzie depresja dochodzi do 2,07 m p.p.m., ale miejsce to może mieć podłoże antropogeniczne, czyli pogłębione przez działalność człowieka, a nie naturalne jak w Raczkach.
10. Żuławy – pozostałe atrakcje
Rybina – żuławska Wenecja
Wieś znajduje się w miejscu rozwidlenia Szkarpawy i Wisły Królewieckiej. Znajdują się tu trzy mosty zwodzone i jedyny w Polsce obrotowy most kolejowy z 1905 r., działa on do dziś w okresie letnim można podziwiać jego funkcjonowanie.
Żelichowo-Cyganka
Znajduje się tu urokliwy kościół pw. św. Mikołaja z XIV w. Od frontu znajduje się zachowana podstawa więzy kościelnej, która została rozebrana w 1945 r. Obecnie świątynia należy do kościoła grekokatolickiego. Tutejszy proboszcz ksiądz Paweł, chętnie oprowadzi po świątyni i opowie o swojej parafii. Zapraszam też na jego profil na instagramie @zonatyksiadz. Obok kościoła znajduje się kolejny dom podcieniowy Mały Holender, w którym prowadzona jest restauracja z regionalnymi potrawami. Warto zwrócić uwagę też na cmentarz 11 wsi, które pełni rolę lapidarium stalli mennonickich z okolicznych wsi.
Nowy Dwór Gdański
Nowy Dwór Gdański to największa miejscowość Żuław, która pełni rolę nieoficjalnej stolicy. Miejscowość pochodzi z XIII w. i w centrum stał niegdyś zamek z XVI w. Prawa miejskie Nowy Dwór Gdański uzyskał dopiero w 1880 r. W dawnym budynku serowni z 1902 znajduje się Żuławski Park Historyczny.
Truso
Truso to dawna osada duńska (utworzona przez wikingów) z portem, która istniała od VIII do X wieku. Niegdyś leżała na wybrzeżu Bałtyku, dziś po wielu zmianach wodnych w delcie Wisły relikt tej osady znajduje się nad jeziorem Drużno. Najstarsze wzmianki i opisy osady pochodzą z 890 r. i zostały napisane przez anglosaskiego podróżnika Wulfstana. Rekonstrukcja jednego z domów jak i znalezione artefakty znajdują się w Muzeum Elbląskim. Nad samym jeziorem Drużno nie sposób znaleźć żadnych pozostałości, ani nawet tablic informujących o tej ciekawej miejscowości.
Więcej ciekawostek turystycznych w zakładce #wpogonizaciekawostką
