Miasto Zlin od dawna siedziało mi w głowie, a to za sprawą genialnej książki Gotland, autorstwa Mariusza Szczygła. Jeden z rozdziałów opowiada niesamowitą historię Tomasza Baty, który prawie z niczego, w ciągu kilkunastu lat stworzył imperium obuwnicze.
Tomasz Bata
Tomasza Bata urodził się tu w rodzinie szewskiej, jako nastolatek wyjechał z rodziną do Uherskich, gdzie ukończył szkołę rzemieślniczą. Po dostaniu spadku po matce, razem z rodzeństwem, założył firmę obuwniczą, która jednak nie przynosiła dużego zysku. Z braku pieniędzy zrezygnowali z kupna skór i przeszli na produkcję butów płóciennych, lekkich, co w przyszłości okazało się bardzo dobrym pomysłem. Tomasz Bata zafascynowany historiami zza oceanu, wyjechał do USA podpatrzeć współczesne zakłady przemysłowe, w tym zakłady forda, stąd później zwany był Fordem Europy Wschodniej.
Gdy wrócił do Zlina to przejął całą fabrykę i rozpoczął jej nowy okres. Zakupił nowoczesne maszyny, utworzył linie produkcyjną. Po dwóch latach zatrudniał już 350 osób i produkował około 3 tysięcy par lekkiego obuwia. W czasie I wś dostał zamówienie na buty dla armii austriackiej, co było czynnikiem zapalnym w rozwoju firmy. Produkował około 10 tysięcy butów dziennie. W 1925 r. zatrudniał już 5200 osób i robił 100 tysięcy butów dziennie. W latach 30. XX wieku w jego butach chodziła cała Europa. Z małej wsi Zlin powstało unikatowe przemysłowe miasto.
Idealne miasto
Bata inwestował wiele pieniędzy w budowę idealnego miasta-fabryki. Wiedział, że w jego zakładach pracuje wiele kobiet, które muszą zająć się też swoim domem. Stąd zaplanował także pracownicze pralnie, stołówki, szkoły, żłobki, szpitale. Powstały też spore osiedla domów dla robotników. Bata miał także własne studio filmowe, gdzie kręcił reklamy butów. Dziś Zlińskie zakłady filmowe są po praskim zakładzie największe w kraju.
Wisienką na torcie Tomasza Baty była budowa Wieżowca 21. Wybudowany w 1932 r. budynek był drugim co do wysokości drapaczem chmur w Europie (77 metrów wysokości). Wewnątrz znajduje się wyjątkowe dzieło techniki, czyli winda o wymiarach 6 na 6 metrów, w którym Tomasz Bata miał biuro. To on jeździł ze swoim biurem na spotkania i kontrole, pracownicy nie musieli tracić czasu na przedostawaniu się między piętrami. To ta winda tak bardzo przyciągała mnie do tego miasta.
Ponieważ byliśmy tylko przejazdem w Zlinie, na dodatek w niedzielę, bałem się, że nie uda mi się zwiedzić tej windy. Na dodatek Wieżowiec 21 pełni dziś funkcje administracyjne. Na szczęście drzwi do środka były otwarte, a z panią w portierni na migi się dogadaliśmy, że można bez problemu zwiedzić małą wystawę historyczną oraz windę-biuro. Dodatkowo, na dachu wieżowca działa taras widokowy, niestety wjeżdża się na niego współczesną widną. Dodam jeszcze, że wszystko za darmo i nawet psa można zabrać ze sobą. Z dachu rozpościera się widok na całe miasto i okoliczne góry, więc tym bardziej gorąco polecam.
Bata chciał stworzyć także własną linię lotniczą, gdyż lotnictwo było jego wielką pasją, w której to zresztą zatracił się na zawsze. W 1932 r. zginął pod Zlinem w katastrofie lotniczej. Na wzgórzu obok dawnych biur fabrycznych zbudowano specjalny budynek memoriał Baty, w którym znajduje się rekonstrukcja wraku tego feralnego samolotu – Junkers F13. Budynek to cenny przykład modernizmu i udostępniony jest do zwiedzania.
Zlin dziś
Dziś trudno znaleźć logo Baty na którymkolwiek budynku. Nazwisko Baty widnieje tylko na budynku uniwersytetu, gdyż uczelnia nosi właśnie jego imię. Dziś główna siedziba firmy znajduje się w Szwajcarii, a obuwie produkuje się głównie w dalekiej Azji.
Zlin szuka swojej nowej tożsamości. W wielu budynkach fabrycznych dalej działają maszyny, ale już innych branż. Wiele z nich jest modernizowana i lokują się tam biura. W budynkach 14 i 15 znajduje się muzeum poświęcone historii miasta jak i historii fabryki. Niestety my nie mieliśmy czasu na jego zwiedzanie. Na pewno jeszcze tu wrócę, aby powoli przyjrzeć się temu niezwykłemu zespołowi budynków modernistycznych z przełomu lat 20. i 30. XX wieku.
Zapraszam tez do zapoznania się z wpisami o regionie Slovensko, które jest niedaleko Zlina i o Białych Karpatach, które widać z 16 piętra Wieżowca 21.
